Yeni Binada Engelli Erişilebilirliği: Malik Neyi Talep Edebilir? (2026)

Kentsel dönüşüm masalarında en az konuşulan konulardan biri bu. Hanesinde tekerlekli sandalye kullanan bir birey, yürümekte zorlanan yaşlı bir anne ya da yakın zamanda ameliyat geçirmiş biri olan malik, toplantıda genelde susuyor. Herkes metrekare ve daire sayısı konuşurken, "bizim eve giriş nasıl olacak" sorusunu sormak biraz kişisel, biraz da yersiz geliyor. Oysa bu soru, o hane için binanın kullanılabilir olup olmaması anlamına geliyor.

Bu yazıda erişilebilirliği baştan sona bir malik gözüyle ele alacağım: bina girişinden asansöre, otoparktan banyo içine kadar neyi soracaksınız, hangisi zaten zorunlu, hangisi sizin ekstra talebiniz ve en önemlisi bunları sözleşmeye nasıl yazdıracaksınız. Asansörün hangi binalarda zorunlu olduğu ayrı bir konu; onu asansör zorunluluğu yazımızda ele aldık. Burada asansörün varlığını değil, niteliğini konuşacağız.

Erişilebilirlik iyi niyet değil, proje kararıdır

En sık yapılan hata şu cümlede saklı: "Müteahhit iyi adam, sonra hallederiz." Hayır, sonra halledilmez. Çünkü erişilebilirliğin büyük kısmı sonradan takılan bir aparat değil, binanın geometrisidir. Rampanın uzunluğu için giriş önünde yer gerekir, asansör kabininin büyümesi için asansör boşluğunun büyük çizilmesi gerekir, geniş bir iç kapı için duvarların ona göre yerleşmesi gerekir. Bunların hepsi mimari projede belirlenir.

Türkiye'de yapıların erişilebilirliğine dair düzenlemeler var. Binalarda uygulanacak asgari erişilebilirlik gereklerini tanımlayan standartlar ve bunların denetimini konu alan Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Yönetmeliği bunların başında geliyor. Yani konu tamamen müteahhidin insafına bırakılmış değil. Ancak burada iki şeyi ayırmak gerekiyor:

• Zaten zorunlu olanlar: Bina girişi, ortak alanlar ve asansör gibi başlıklarda mevzuatın aradığı asgari ölçüler vardır. Bunlar projeye işlenir ve ruhsat aşamasında denetlenir. Bunları talep etmiyor, kontrol ediyorsunuz.
• Kişiye özel olanlar: Sizin dairenizde sıfır eşikli duş, geniş iç kapı, tutamak için hazırlanmış duvar altyapısı, düşürülmüş anahtar yüksekliği gibi talepler asgarinin üstündedir. Bunlar mevzuat gereği değil, sizin sözleşmeniz gereği yapılır.

Bu ayrımı bilmek pazarlıkta işinize yarar. Birinci grup için "bunu yapmazsanız ruhsata ve iskana takılırsınız" diyebilirsiniz; ikinci grup için ise "bunu sözleşmeye yazalım" demeniz gerekir. İkisini karıştırıp her şeyi zorunlukmuş gibi sunarsanız, müteahhit bir noktada haklı olarak direnir ve güveniniz zedelenir.

Bir uyarı: bu yazıda bilerek rakam vermiyorum. Rampa eğimi, kapı genişliği, kabin iç ölçüsü gibi değerler mevzuatta ve ilgili standartlarda tanımlıdır, zaman içinde güncellenir ve yapının türüne göre değişebilir. İnternetten okuduğunuz bir sayıyı sözleşmeye yazdırmayın; projenizde geçerli olacak ölçüyü mimarınıza ve belediyenin ilgili birimine teyit ettirip o teyit edilen değeri yazdırın. Aşağıda her başlıkta "şunu sorun" formatında ilerleyeceğim.

Bina girişi ve ortak alanlarda neyi sormalısınız?

Erişilebilirlik binanın kapısında başlar. Bir insan sokaktan asansöre kadar tekerlekli sandalyeyle, yardımsız gidebiliyorsa o bina erişilebilir sayılır. Bu yolculuk üzerinde tek bir basamak varsa, geri kalan her şey anlamsız hale gelir.

Mimari projeyi incelerken giriş için sorulacaklar:

• Rampa var mı ve eğimi ne? Sahada gördüğüm en yaygın hata rampanın çok dik yapılmasıdır. Müteahhit yer kazanmak için rampayı kısa tutar, ortaya tekerlekli sandalyenin tek başına çıkamayacağı bir yokuş çıkar. Kağıt üzerinde rampa vardır, işe yaramaz. Mimarınıza sorun: rampanın eğimi mevzuatın izin verdiği azami değerin içinde mi, uzunluğu için giriş önünde yeterli yer ayrılmış mı, belirli aralıklarla düz sahanlık bırakılmış mı, iki yanında korkuluk ve küpeşte var mı?
• Giriş kapısında eşik ve kot farkı nasıl çözülüyor? Rampa doğru olsa bile kapının önünde tek bir basamak veya yüksek bir eşik varsa iş biter. Girişin eşiksiz ya da eşik farkı ihmal edilebilir düzeyde çözüleceğini yazdırın.
• Giriş kapısı genişliği ve tipi. Kanat genişliği tekerlekli sandalyenin rahat geçebileceği ölçüde mi? Tek kanat mı açılıyor, çift kanadın ikisi de mi gerekiyor? Mümkünse otomatik kapı isteyin; tek başına gelen bir kullanıcı için ağır bir yaylı kapıyı çekip aynı anda geçmek gerçekten zordur.
• Zemin kaplaması. Girişte ve holde ıslakken kaymayan kaplama isteyin. Parlak, cilalı taş şık görünür ama yağmurlu günde tehlikelidir. Bu talep ayrıca yaşlı bireyler için de hayati.
• Aydınlatma ve algılanabilirlik. Giriş, rampa ve merdiven başlangıçları yeterince aydınlatılmış mı? Az gören bireyler için basamak uçlarında renk kontrastı var mı?
• Posta kutusu, zil paneli, interkom yüksekliği. Küçük bir ayrıntı gibi durur ama oturan biri için ulaşılamaz yükseklikteki bir zil paneli her gün yaşanan bir engeldir. Bunların oturur konumdan ulaşılabilir yükseklikte olacağını yazdırın.

Bu maddeleri projede görebilmek için mimari projeyi okumayı bilmeniz gerekiyor. Kat planında rampa, eşik ve kapı ölçülerinin nerede gösterildiğini mimari proje ve kat planı nasıl okunur yazımızda anlattım; o yazıyı yanınıza alıp projeye bakmanızı öneririm.

Asansörde varlık yetmez, ölçü lazım

Asansörün olması ile asansörün kullanılabilir olması farklı şeyler. Yeni binalarda sık karşılaşılan manzara şu: bina asansörlü, ama kabin dar; tekerlekli sandalye içeri giriyor fakat dönemiyor, refakatçi sığmıyor ya da kapı genişliği sandalyenin tekerlek genişliğine ancak yetiyor. Kullanıcı her gün geri geri çıkmak zorunda kalıyor.

Asansör için mimarınıza ve müteahhide sorulacaklar:

• Kabin iç ölçüleri. Kabinin eni ve derinliği, tekerlekli sandalyenin girip dönebileceği ölçüde mi, yoksa sadece sığacak kadar mı? Bir refakatçiyle birlikte kullanılabilir mi? Mevzuatta engelli erişimine uygun asansör için tanımlı asgari ölçüler vardır; projenizdeki kabin ölçüsünün bu tanımı karşılayıp karşılamadığını yazılı olarak teyit isteyin.
• Kapı genişliği. Kabin yeterince büyük olsa bile kapı dar seçilmişse sonuç aynı. Kapının net geçiş genişliğini ayrıca sorun.
• Buton yüksekliği ve kabartma. Butonlar oturur konumdan ulaşılabilir yükseklikte mi? Kabartma rakam ve Braille var mı? Kat bilgisi sesli bildiriliyor mu? Görme engelli bir kullanıcı için sesli bildirim olmazsa olmazdır.
• Kapı bekleme süresi. Kapının açık kalma süresi ayarlanabilir mi? Yavaş hareket eden bir kullanıcı için varsayılan süre çoğu zaman kısadır ve kapı üzerine kapanır.
• Jeneratör bağlantısı. Bence bu, hanesinde erişilebilirlik ihtiyacı olan malikin en çok ısrar etmesi gereken madde. Elektrik kesildiğinde asansör durursa, merdiven kullanamayan bir kişi evinde mahsur kalır. Binada jeneratör olup olmayacağını, varsa asansörün jeneratöre bağlanıp bağlanmayacağını ve kesinti anında kabinin en yakın kata gidip kapısını açan bir kurtarma sistemi bulunup bulunmayacağını sözleşmede netleştirin.
• Acil çağrı. Kabinde iki yönlü sesli iletişim kuran bir acil çağrı düzeneği olacak mı, kimin telefonuna düşecek?

Bu maddelerin bir kısmı "anahtar teslim" kapsamına girer, bir kısmı ekstra donanımdır. Neyin teslim kapsamına dahil olduğunu netleştirmek için anahtar teslim kapsamı yazımıza bakın; oradaki mantığı erişilebilirlik kalemleri için de kullanabilirsiniz.

Engelli otopark yeri: var mı, nerede, kime çıkacak?

Otopark üç ayrı soru demek ve maliklerin çoğu sadece birincisini soruyor.

1. Var mı? Otopark düzenlemelerinde engelli kullanımına ayrılmış park yeri ayrılması öngörülür. Projede bunun gösterilip gösterilmediğini sorun. Otopark yükümlülüğünün genel çerçevesi için otopark zorunluluğu ve imar yönetmeliği yazımıza bakabilirsiniz.
2. Nerede? Bu, en çok atlanan sorudur. Engelli park yeri bodrumun en dip köşesine, asansörden uzağa konursa fiilen işe yaramaz. Park yerinin bina girişine veya asansöre en yakın konumda olmasını, aradaki güzergahta basamak bulunmamasını ve bu güzergahın aydınlatılmasını isteyin. Ayrıca aracın yanında kapıyı tam açıp sandalyeyi indirebilecek yan boşluğun ayrılmış olması gerekir; standart genişlikte bir yer engelli kullanıma uygun değildir.
3. Kime çıkacak? İşin can alıcı kısmı burası. Otopark yerleri genelde kurayla dağıtılır ve kura kimseyi kayırmaz. Hanenizde engelli birey olduğunu belgeleyip, kura maddesine bu yerin size tahsis edileceğine dair açık bir istisna yazdırmazsanız, engelli park yeri başka bir malike de çıkabilir. Kura ve daire seçiminin nasıl kurgulandığını daire seçimi ve kura yazımızda ayrıntısıyla anlattım.

Aynı mantık daire tahsisi için de geçerli. Asansörün arızalandığı bir günü düşünün: üst katta oturuyorsanız o gün eve girilmiyor demektir. Bu yüzden pek çok malik, kura maddesine "erişilebilirlik ihtiyacı belgelenen hane için alt katlardan biri tahsis edilir" şartını ekletmeyi tercih ediyor. Bunun diğer maliklere de anlatılması ve toplantı kararına geçirilmesi, sonradan çıkacak itirazları baştan engeller.

Daire içi: ucuz talepler, pahalı pişmanlıklar

Şimdi işin en az bilinen ama en yüksek getirili kısmına geldik. Daire içi erişilebilirlik kalemlerinin çoğu, inşaat aşamasında istenirse maliyeti neredeyse fark etmeyen değişikliklerdir. Aynı şeyler teslimden sonra istendiğinde ise duvar kırma, tesisat taşıma, seramik sökme ve yeniden yalıtım demektir. Yani mesele para değil, zamanlama.

Şartname ekine yazdırmanızı önerdiğim başlıklar:

• İç kapı genişlikleri. Özellikle banyo ve yatak odası kapıları. Standart kapı ölçüsü tekerlekli sandalye için çoğu zaman dar kalır. Kapıların net geçiş genişliğinin ne olacağını mimarınıza sorun ve o değeri yazdırın. Banyoda kapının dışa açılması ya da sürgülü olması ayrıca önemlidir: içeride düşen birine kapı içe açıksa ulaşamazsınız.
• Banyoda serbest dönüş alanı. Tekerlekli sandalyenin banyo içinde dönebilmesi için boş bir daire alanı gerekir. Bu alanın projede sağlanıp sağlanmadığını sorun. Küçük banyoda lavabo ve klozet yerleşimi değiştirilerek çoğu zaman çözülür, yeter ki önceden konuşulsun.
• Sıfır eşikli duş. Duş teknesi yerine zemine gömülü, eşiksiz duş alanı isteyin. Kanaatimce bu, daire içindeki tek en değerli talep. Yalıtımı doğru yapıldığında sorun çıkarmaz, sonradan yapılması ise komple banyo yenilemesi demektir.
• Tutamak için duvar altyapısı. Tutamağı sonradan takarsınız, önemli değil; önemli olan takılacağı duvarın taşıyabilmesi. Klozet yanına, duş içine ve lavabo çevresine gelen alçıpan duvarlarda arkasına takviye levha konulmasını isteyin. Bu talebin maliyeti gerçekten çok küçük, faydası çok büyük.
• Priz, anahtar ve interkom yüksekliği. Anahtarların biraz daha aşağıda, prizlerin biraz daha yukarıda olması oturur konumdaki bir kullanıcı için her gün fark yaratır. Bu tamamen elektrikçiye söylenecek bir şey ve sıva öncesinde söylenirse sıfır maliyeti vardır.
• Mutfak tezgahı ve evye altı. Tezgah yüksekliği oturur kullanıma uygun olabilir mi, evyenin altında dizlerin gireceği boşluk bırakılabilir mi? Ankastre yerleşimi de buna göre planlanmalı.
• Balkon ve ıslak hacim eşikleri. Balkon kapısı eşiği çoğu dairede yüksektir ve tekerlekli sandalye balkona hiç çıkamaz. Eşiğin nasıl düşürüleceğini, su yalıtımı korunarak nasıl çözüleceğini sorun.
• Koridor genişliği ve dönüşler. Dairenin iç koridoru dar ve dönüşleri keskinse sandalye manevra yapamaz. Plan üzerinde bunu mimarla birlikte kontrol edin.

Bu listeyi olduğu gibi müteahhide vermeyin; önce mimarla oturup hangisinin sizin planınızda mümkün olduğunu ayıklayın. Uygulanamayacak bir talebi sözleşmeye yazdırmak, ileride "yapılamadı" tartışması doğurur.

Bunu sözleşmeye nasıl yazdırırsınız?

Buraya kadar ne isteyeceğinizi konuştuk. Şimdi asıl mesele: bunları bağlayıcı hale getirmek. Sözlü mutabakat, WhatsApp mesajı ve toplantıdaki "tamam abi hallederiz" cümlesi teslim gününde hiçbir işe yaramıyor.

Uygulamada işe yarayan yöntem şu:

1. Ayrı bir erişilebilirlik eki hazırlayın. Taleplerinizi kat karşılığı sözleşmesinin gövdesine serpiştirmek yerine, teknik şartnamenin eki olarak madde madde numaralandırılmış bir liste yapın. Sözleşmede de "işbu ek sözleşmenin ayrılmaz parçasıdır" ifadesi bulunsun. Sözleşmede genel olarak nelere dikkat edileceğini sözleşmenin 7 kritik maddesi yazımızda bulabilirsiniz.
2. Yönetmeliğe uygun olacaktır ifadesiyle yetinmeyin. Bu cümle denetlenemez. Bunun yerine her kalem için ölçü, malzeme ve konum yazın. Ölçüyü uydurmayın: mimarınıza ve belediyenin erişilebilirlik birimine teyit ettirin, teyit edilen değeri yazdırın. Örnek kalıp şudur: ilgili kalem, teyit edilmiş ölçü, ölçüm noktası ve teslimde nasıl kontrol edileceği.
3. Ölçümün nasıl yapılacağını tanımlayın. Kapı genişliği kasadan mı, net geçişten mi ölçülecek? Bu tek cümle, teslimde çıkacak tartışmaların yarısını bitirir.
4. Proje değişirse yeniden onay şartı koyun. Mimari proje süreç içinde revize olabilir. Sözleşmeye "erişilebilirlikle ilgili kalemleri etkileyen her proje değişikliği malikin yazılı onayına tabidir" maddesi ekletin. Aksi halde bir tadilat projesinde rampa küçülür, kimsenin haberi olmaz.
5. Kura maddesine istisna ekletin. Yukarıda anlattım: engelli otopark yeri ve mümkünse alt kat dairesi tahsisi ayrı bir şart olarak yazılmalı ve malikler bunu bilerek imzalamalı.
6. Teslimde kontrol ve tutanak. Erişilebilirlik kalemlerini teslim kontrol listenize koyun; eksik varsa tutanağa yazdırın. Bunun nasıl yapıldığını daire teslim ve kabul tutanağı yazımızda adım adım anlattım. Kabul imzasını atmadan önce tekerlekli sandalyeyle sokaktan daireye kadar fiilen bir deneme yapın; kağıt üzerinde doğru görünen çok şey sahada takılıyor.

Bir de vekaletle ilgili bir not: erişilebilirlik ihtiyacı olan kişi aynı zamanda malikse ve işlemleri kendisi yürütemiyorsa, vekalet ve vasilik tarafını baştan çözmek gerekir. Bu konuyu yaşlı ve bakıma muhtaç malik için vasi ve vekalet yazımızda ele aldık.

Kimden destek alırsınız ve özet

Bu işi tek başınıza yürütmenizi önermem. Üç yerden destek alabilirsiniz.

• Bağımsız mimar veya teknik danışman. Müteahhidin mimarına değil, sizin adınıza çalışan birine projeyi okutmak en etkili adım. Erişilebilirlik kalemlerinin projede gerçekten çizili olup olmadığını, ölçülerin mevzuatı karşılayıp karşılamadığını ve teslimde uygulanıp uygulanmadığını o kontrol eder. Nasıl seçileceğini bağımsız teknik danışman yazımızda anlattım.
• Belediyenin erişilebilirlik birimi. Belediyelerde erişilebilirlikle ilgilenen birimler ve il düzeyinde izleme denetleme komisyonları bulunur. Projenizdeki ölçülerin güncel gerekleri karşılayıp karşılamadığını teyit için başvurabileceğiniz en doğru adres burasıdır. Ücretsizdir ve resmi bir görüş almanız, sözleşme pazarlığında elinizi güçlendirir.
• Engelli dernekleri ve federasyonları. Bu kurumlar aynı süreçten geçmiş yüzlerce aileyle çalışıyor. Hangi talebin sahada işe yaradığını, hangisinin kağıt üzerinde kaldığını en iyi onlar biliyor. Örnek madde metinleri ve kontrol listeleri için ilk arayacağınız yer.

Ortak alanların kime ait olduğu ve sonradan binaya tutamak, korkuluk ya da rampa eklemenin hangi kararla mümkün olduğu da bu konuyla iç içe; bunları da baştan öğrenmenizde fayda var.

Toparlayayım. Erişilebilirlik, teslimden sonra çözülecek bir detay değil, ruhsat öncesi alınacak bir projelendirme kararıdır. Mevzuatta binalar için asgari gerekler tanımlıdır ve bunları kontrol etmek hakkınızdır; ama sıfır eşikli duş, geniş iç kapı, tutamak altyapısı, düşürülmüş anahtar yüksekliği gibi kişiye özel talepler ancak sözleşmeye yazıldığında bağlayıcı olur. Bunları yazdırırken yönetmeliğe uygun olacaktır ifadesiyle yetinmeyin; teyit ettirdiğiniz ölçüyü, ölçüm yöntemini ve teslimde nasıl kontrol edileceğini yazdırın. Otopark ve daire tahsisi için kura maddesine ayrı bir şart ekletin, proje değişikliklerinde yazılı onay şartı koyun. Ve teslim günü imza atmadan önce sokaktan dairenin banyosuna kadar fiilen bir deneme yapın.

Son not: bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Erişilebilirlikle ilgili asgari ölçüler ve zorunluluklar yapının türüne ve güncel mevzuata göre değişebilir; projenizde geçerli olacak değerler için mutlaka mimarınızdan ve belediyenizin erişilebilirlik biriminden teyit alın.

İlgili rehberler:

• Asansör zorunluluğu ve kentsel dönüşüm
• Mimari proje ve kat planı nasıl okunur
• Daire seçimi ve kura
• Daire teslim ve kabul tutanağı