Asbest Raporu ve Asbest Söküm: Yıkımdan Önce Ne Yapılır?

Kentsel dönüşümde bina boşaldı, abonelikler kapandı, sıra yıkımda. Bu noktada çoğu malikin aklına gelmeyen bir adım var: asbest raporu. Eski binada asbest varsa, yıkım sırasında toza karışabilir. Bu toz hem işçiler hem komşular için risk taşır. Bu yüzden yönetmelik yıkımdan önce bir kontrol ve gerekirse asbest söküm şartı koyar.

Malik başvurularında bu adımın neredeyse hiç sorulmadığını gözlemliyoruz. Oysa yıkım takvimini ve masrafı doğrudan etkiler. Bu yazıda raporun ne olduğunu, kimin yaptığını, sökümün nasıl ilerlediğini ve sözleşmede neye dikkat edeceğinizi anlatıyoruz. Yıkımın genel maliyeti için bina yıkım maliyeti yazısına bakın. Sağlıkla ilgili sorular için bir hekime danışın.

Asbest raporu nedir, neden isteniyor?

Asbest raporu, yıkılacak binada asbestli malzeme olup olmadığını gösteren envanter çalışmasıdır. Rapor, varsa malzemenin türünü, miktarını ve yerini de yazar. Dayanağı Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete, 13.10.2021)'tir. Yönetmeliğin 16. maddesi bu çalışmayı yıkımdan önce zorunlu tutar. Yönetmelik 12 Ağustos 2026'da yeniden değişti; ancak bu değişiklik asbest kuralına dokunmadı, daha çok yüksek binaların ve patlayıcıyla yıkımın kurallarını düzenledi. Asbest, ısıya dayanıklı lifli bir mineraldir. Türkiye'de artık çıkarılması, satılması ve ithali yasaktır. Ama yasaktan önce yapılan binalarda bazı malzemelerde kullanılmış olabilir. Sorun, malzeme sağlamken değil, kırılıp toz olduğunda çıkar. Yıkım da tam olarak bu andır. Maliklerden "bizim bina yeni sayılır, asbest olmaz" cümlesiyle de sık karşılaşıyoruz; oysa bunu yapım yılı değil laboratuvar söyler. Envanter sonucu, sökümün nasıl planlanacağını da belirler.

Eski binada asbest nerelerde olabilir?

Gözle bakarak asbest olup olmadığını anlayamazsınız. Ancak envanterde genelde şu yerlere bakılır:

• Oluklu çatı ve cephe levhaları.
• Eski çimento su, atık su ve baca boruları.
• Kazan dairesi ve tesisat yalıtımları.
• Bazı eski yer karoları ve yapıştırıcıları.

Ayrıca bu liste bir tespit değildir. Bir malzemede asbest olup olmadığını yalnız laboratuvar söyler. Bu yüzden kendi başınıza numune almayın ve şüpheli malzemeyi kırmayın.

Asbest envanteri ile söküm sonrası ölçüm farkı ne?

Süreçte iki ayrı belge var ve sık karışır. Biri yıkımdan önce "asbest var mı?" sorusuna cevap verir. Diğeri söküm bittikten sonra "ortam temiz mi?" sorusuna cevap verir.

Envanterde asbest çıkmazsa söküm adımı gerekmez. Öte yandan asbest çıkarsa iki belge de dosyada olmalıdır.

Asbest söküm nasıl yapılır?

Söküm işinin kuralları Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete, 25.1.2013)'te yazılı. Süreç kabaca şöyle ilerler:

1. İnceleme: ilk olarak işveren, söküm ve yıkımdan önce asbest olabilecek malzemeleri ve yerlerini belirler (m.7).
2. İş planı ve bildirim: ardından iş planı hazırlanır ve il müdürlüğüne bildirilir. Planda asbestin türü, miktarı, yöntem ve çalışan sayısı yer alır (m.9).
3. Söküm: işi asbest söküm uzmanının yönettiği eğitimli çalışanlar yapar (m.8). Yöntem TS 13895 kılavuzuna uygun olmalıdır.
4. Ayrı toplama: sökülen malzeme diğer molozla karışmaz. Ayrı toplanır ve kurala göre bertaraf edilir.
5. Ölçüm: son olarak ortamda risk kalmadığını gösteren belge alınır ve il müdürlüğüne verilir.

Asbest söküm, yönetmelikte "seçici yıkım" denen sürecin bir parçasıdır. Seçici yıkım, tehlikeli atık ayrıldıktan sonra kapı, pencere, metal ve ahşap gibi malzemelerin de ayrıldığı kontrollü yıkım yöntemidir. Ayrılan atığın nasıl taşındığını hafriyat ve moloz yönetimi yazısında anlattık.

Asbest raporu ve söküm masrafını kim öder?

Yönetmelik bir ödeme kuralı koymaz. Masrafı, yıkımı kimin üstlendiği ve sözleşmede ne yazdığı belirler. Kat karşılığı dönüşümde yıkımı çoğu zaman müteahhit üstlenir. Dolayısıyla envanter ve söküm de bu işin parçası sayılır. Fakat sözleşmede açıkça yazmıyorsa, sonradan "bu ek iş" denebilir. Teklif karşılaştırmalarında bu kalemin çoğu zaman hiç yazılmadığını sık görüyoruz. Örneğin bir teklifte "yıkım ve hafriyat dahil" yazar, ama asbest hiç anılmaz. Asbest çıkarsa söküm, taşıma ve bertaraf ayrı bir iştir ve ayrı bir bedel doğurur. Bu yüzden teklifleri karşılaştırırken bu kalemin açıkça yazılıp yazılmadığına bakın. Ayrıca işin süresine etkisini de sorun, çünkü söküm bitmeden ana yıkım başlayamaz. Böylece hem bedel hem takvim baştan netleşir. Son olarak şunu unutmayın: rapor görülmeden verilen bir söküm bedeli yalnız bir tahmindir, gerçek bedel envanter sonucuna göre çıkar.

Sözleşmeye şu cümleleri yazdırmak işinizi kolaylaştırır:

• Asbest envanteri, varsa söküm, taşıma ve bertaraf masrafı müteahhide aittir.
• Envanter raporu ve ölçüm belgesinin birer kopyası maliklere verilir.
• Asbest sökümü, teslim süresine ek süre gerekçesi sayılmaz.

Yıkım ve sonrasında cebinizden çıkabilecek diğer kalemleri kentsel dönüşümde malik cepten ne öder yazısında listeledik.

Riskli yapı yıkımında da asbest raporu gerekir mi?

Evet, çoğu durumda gerekir. Maliklerin ya da müteahhidin yaptırdığı yıkımlar, 6306 sayılı Kanun kapsamındaki riskli yapılar dahil, yönetmeliğe tabidir. Yönetmeliğin 5. maddesi 6306 sayılı Kanun hükümlerini ayrıca saklı tutar. Ancak bir istisna var: idarenin 6306 sayılı Kanun'un 6/A maddesine göre re'sen yaptığı yıkımlar yönetmeliğin kapsamı dışındadır. Bunlarda uygulanabildiği ölçüde yalnız yıkım tekniklerini düzenleyen 11. madde uygulanır. Yani kentsel dönüşümde yıkımların büyük kısmı malikler adına müteahhit tarafından yapıldığı için asbest envanteri sizin binanızda da gündeme gelir. Örneğin malikler anlaşıp müteahhitle sözleşme imzaladıysa, yıkım ruhsatını da müteahhit alır ve asbest adımı onun dosyasında yer alır. Bu durumda envanter raporunun ve varsa ölçüm belgesinin bir kopyasını istemeniz yerinde olur. Tebliğden yıkıma kadar sürenin nasıl işlediğini riskli yapıda tahliye ve yıkım süresi yazısında anlattık.

Malik olarak neyi sormalısınız?

Yıkım başlamadan önce müteahhide şu dört soruyu sorun:

1. Asbest envanteri yapıldı mı, hangi laboratuvar yaptı?
2. Asbest çıktıysa iş planı il müdürlüğüne bildirildi mi?
3. Sökümü kim, hangi uzmanın yönetiminde yapacak?
4. Söküm bitince ölçüm belgesi alınacak mı?

Özellikle bu soruların cevabı belgeyle verilebiliyorsa iş düzgün ilerliyor demektir. Yıkımda komşu binaya zarar gelirse ne yapılacağını ise komşu bina hasarı yazısında bulabilirsiniz.

Sonuç

Kısacası asbest raporu, yıkım dosyasında en kolay atlanan ama en önemli belgelerden biri. Kural açık: önce envanter, asbest varsa önce söküm, sonra yıkım. Sizin işiniz bu adımların yapılıp yapılmadığını sormak ve masrafın kime ait olduğunu sözleşmeye yazdırmak. Sorularınız için iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

• Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik, Resmî Gazete 13.10.2021, sayı 31627
• Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelikte Değişiklik, Resmî Gazete 12.8.2026, sayı 33338
• Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, Resmî Gazete 25.1.2013, sayı 28539